Je hebt het grootste cruiseschip ter wereld, en het megalomane concept van het allergrootste cruiseschip ter wereld Freedom Ship. De laatste moet nog gebouwd worden – 1,6 kilometer lang – is dertig verdiepingen hoog en heeft plaats voor maar liefst 80.000 mensen. Het beschikt over scholen, pretparken, je kunt er jarenlang op wonen. Ik moet er niet aan denken. Al helemaal niet als mijn woning zich onderin het schip zou bevinden. Zal de wereld er echt op vooruitgaan met zo’n ‘Ark van Noach’-concept versie 10.0′? Soms lijken zaken wel nieuw, maar zijn het niet. Zo is het ook met elektrisch varen gesteld: helemaal niks nieuws, maar al ruim honderd jaar oud.
We willen nogal eens gemakkelijk denken dat elektrisch varen een primeurtje van de 21-ste eeuw zou zijn. Niets is minder waar. Eind 1800 bestonden in de praktijk al talrijke voorbeelden van de elektro-magnetische motor. Niemand keek toen nog op van vaartuigen en voertuigen die zich op elektriciteit konden voortbewegen. Of we inderdaad zoveel slimmer zijn dan onze voorouders is dus maar even de vraag. De Romeinen waren tenslotte ook niet achterlijk. Maar dat terzijde. Ons enige voordeel is dat we kunnen doorbouwen op de schouders van onze voorouders. Goed, die zijn op de golven van het vrije marktsysteem de zesbaans-zijweg van de verbrandingsmotor ingeslagen. Natuurlijk zowel omwille van de betere prestaties van die motoren, als vanwege de wereldwijd exploderende oliebelangen. Tot het moment dat de olie op begon te raken, we de wereld meer bleken te vergiftigen dan gedacht en de jacht op minerale olie tot oorlogen leidde. Tot nu dus.
Zodoende zijn we nu dan toch weer terug bij de elektrische voortstuwing. Dat heeft wel een eeuwtje geduurd. Het vernuft van eerdere generaties wordt gemakkelijk vergeten. Want in de 19e eeuw werd in heel Europa op allerhande manieren al druk met het elektro-magnetische principe voor motoren geëxperimenteerd. Al in 1827 (!) ontwikkelde de Hongaarse natuurkunige (én priester…) Anyos Jedlik de eerste elektro-magnetische dynamo als voorloper van de elektromotor. Die vondst maakte tussen 1832 en 1839 voor de Schotse uitvinder Robert Anderson de stap naar een elektrisch aangedreven voertuig al stukken kleiner. In Nederland onderscheidde het Gronings natuurkundig genie Sibrandus Stratingh zich al in 1835 met een werkend schaalmodel van een electro-magnetisch aangedreven voertuig. Robert Davidson bouwde in 1839 de eerste elektrische ‘auto’ – eerder ‘rijtuig’ – en in 1842 de eerste elektrische locomotief. Goed, die laatste reed niet harder dan zes kilometer per uur. Maar toch. In 1859 vond de Fransman Gaston Planté de loodaccu uit, terwijl zijn landgenoot Camille Alphonse Faure deze in 1881 aanmerkelijk wist te verbeteren. Dat scheelde een stuk. In 1900 reed 28 procent van de auto’s in de Verenigde Staten elektrisch. Ja, écht!
Maar we houden het uiteraard even bij de boten. Hun ontwikkeling liep parrallel aan die van de elektrische voertuigen. Na eerdere experimenten vanaf 1834 met elektro-magnetische motoren bouwde de natuurkundige Moritz von Jacobi in Sint Petersburg een ruim zeven meter lange elektrische motorboot met een 220 W sterke elektromotor gevoed door batterijen. De boot kon op de Neva-rivier met veertien passagiers met 5 km/u stroomopwaarts varen. Zijn zink-platina batterijen bleken in gebruik echter 25 maal duurder dan de stoommachine. Reden dat de ontwikkeling stagneerde. Desondanks staat Jacobi toch nog wel eens te boek als de uitvinder van het elektrisch varen. In 1881 komt de Franse uitvinder Gustave Trouvé op het idee om zijn eerder ontwikkelde elektrische motor op batterijen voor een driewieler een nautische toepassing te geven. Hij monteerde zijn vinding op een klein bootje op de Seine en bereikte er voor die tijd ‘ongehoorde’ snelheden mee: 3,6 km/u stroom opwaarts en tot 9 km/u met de stroom mee. Zegt natuurlijk tegelijk iets over de stroomsnelheid van de Seine. Een elektrische scheepstoeter en licht op de voorplecht droegen extra bij aan zijn reputatie. Zo’n drievoudige toepassing van elektriciteit op het water voor gelijktijdig voortstuwing, geluid en licht was niet eerder vertoond.
Na zo’n dertig jaar experimenteren beleefde de elektrisch motorboot haar gouden jaren van 1880 tot 1910. Onderschat dit niet. In 1880 verschenen er in Engeland elektrische bootverhuurbedrijven langs de Thames. De vloot van twee verschillende bedrijven bestond elk uit wel 60 recreatieve elektrische vaartuigen. Kaarten uit 1893 tonen zelfs een achttal laadstations langs de rivier. Ja, er is minder nieuws onder de zon, dan we wel eens denken. In 1881 werd in Parijs het eerste Exposition Internationale d’Électricité gehouden. Al voor 1900 was de aandacht voor een alternatieve voortstuwing naast de stoommachine algemeen gericht op elektrificatie. Zo bouwde Isaac Peral in 1888 voor de Spaanse marine een heuse elektrisch voortbewogen onderzeeër. En reden er in Amsterdam in 1914 al zestig elektrische taxis van de firma ATAX…! Stormachtige (beurs)ontwikkelingen rond thermische motoren en minerale brandstoffen zouden vanaf 1920 een snel einde maken aan de eerste golf van elektrische vaar- en voertuigen. 100 jaar later blijkt de toen ingeslagen weg van de verbrandingsmotor echter toch weer niet de enige weg naar de toekomst. Elektrisch varen is keihard teruggekomen als toekomstbestendig concept. Dat kun je van het evenmin nieuwe idee van dat Freedom Ship toch niet geloven.
PS
Tijd om van het water te profiteren! We zijn eind augustus pas weer terug.
Met vriendelijke groet,
Bert Kuijpers,
Opstapper Vaarmarkt
